Article

قسمت اول

• مقدمه

مشكل اطاله دادرسي به عنوان يكي از موانع كار آمدي دولت به معناي عام بسياري از كشورها را رنج مي دهد . ممالك به اصلاح پيشرفته نيز كه غالبا تشكيلات قضايي آنها به عنوان الگو مطرح مي شود از اين امر مستثني نيستند. براي مثال كشور هاي عضو اتحاديه اروپا اين مسئله را به عنوان يكي از نگراني ها مهم موضوع گزارش ها و مطالعات رسمي خود قرار داده اند.«1» دستگاه قضايي كشور عزيز ما ايران نيز حتي قبل از استقرار نظام جمهوري اسلامي و زماني كه از نظر جمعيتي با مشكلات امروزي مواجه نبوديم دچار اين معضل بوده است. اين روزها تحت تأثير عوامل مختلف كه در اين مختصر مجال پرداختن به همه آنها نيست اين معضل ابعاد گسترده اي به خود گرفته است و كمتر از جانب مردم تحمل مي شود .

عوامل اطاله دادرسي همواره متعدد و به نوعي با عوامل موثر در عدم سلامت و بهبود روابط اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي در يك كشور مرتبط است. به عبارت ديگر دادرسي كند و غير دقيق از عوارض توسعه نيافتگي و بلكه بخشي از آن است. تا كنون بارها در اين مورد بحث و بررسي شده و اميد است تلاشهاي برنامه ريزان و مجريان در جهت ترسيم آينده روشنتر از نظر اقتصادي و فرهنگي به ثمر نشيند و با شكوفايي اقتصادي حجم عظيمي از عوارض فقر مانند عهد شكني ها ارتكاب جرم و اميدوار نبودن به آينده كه روز به روز به حجم پرونده هاي دادگستري مي افزايد محو شود و با سبك تر شدن كار محاكم سرعت و دقت دادرسي به حد مطلوب برسد. با نگاه به اين عوامل ممكن است هر نوع پيشنهاد ديگر مبارزه با معلول و بي فايده جلو كند. با وجود اين طراحان اين راه حلها با اشراف بر علل اصلي اطاله دادرسي از ارزش واقعي راه حلهاي خود آگاه بوده و آنها را مسكنهايي مي دانند كه ضرورت آن اوضاع بحراني براي كاهش دردها و پيشروي بيماري انكارناپذير است.

مقابله با اطاله دادرسي در نظام قضايي ما موضوع مطالعات و تحقيقاتي چند قرار گرفته است. انگيزه ما در اين مختصر به هيچ وجه ارائه يك اثر نظري و افزودن برگي به ادبيات حقوقي در اين زمينه نيست. بنا براين با وجود راه حلهاي تقنيني كه نويسندگان در ذهن خود دارند و به اتكاء مدارج علمي و دانشگاهي و تجارب قضايي آنها را در حل معضل موثر تشخيص مي دهند اين نوع مواجهه با مسئله نيز در دستور كار قرار نگرفته است. و بالاخره معضلات پيراموني كه مستقيما از قاضي و پرونده و سازماندهي اداري كار سرچشمه نمي گيرد: همچون مسئله ضابطان، كارشناسان، اداره ثبت اسناد و سازمان ثبت احوال، پست، حمل و نقل و بيمه.... نيز رغم اهميت آن به مجال ديگر و يا گروه ديگري از همكاران سپرده مي شود. البته دادگاه تجديدنظر با همراهي و پشتيباني همكاران مسئول در اداره كل طرح و برنامه قوه قضاييه تلاش خود را براي حل معضل كارشناسي و نيز كاهش مؤثر استعلامات به حداكثر خواهد رساند.

به هر حال راه حلهاي حاضر متكي به تجربه هاي علمي و مواجهه روزمره با مشكلاتي است كه در نظر تهيه كنندگان اين نوشته در سرگرداني پرونده ها و ارباب رجوع و اطاله دادرسي نقش دارد . اين مشكلات در قسمتي با نظارت آماري ( نمونه برداري محدود) پرونده هاي وارده به دادگاه تجديدنظر استان تهران رصد و بخشي ديگر علاوه بر آمار با نظارت كيفي كار قضات آشكار شده است و به طور خلاصه حول پرونده و كار دفتر و قضايي دور مي زند. بخشي از سرگرداني پرونده ناشي از نواقصي است كه با ايجاد مانع در رسيدگي به ماهيت پرونده در مراجع تجديدنظر صرفا باعث معطل شدن پرونده به مدت دو يا سه ماه شده و پرونده در نهايت بدون رسيدگي به دادگاه بدوي اعاده مي شود . (بخش اول)

در مقابل و در مرحله اي موخر بر تشكيل و تكميل پرونده بخش ديگري از ايرادات پرونده كه به نقض دادنامه منتهي مي شود از اموري بديهي سرچشمه مي گيرد كه اصولا بايد در دادگاه بدوي به آن توجه و در مراحل نخستين طرح دعوي در دادگاه بدوي با صدور قرار پاسخ روشني به طرفين پرونده داده مي شد لكن صدور قرار رد و عدم استماع دعوي تا مرحله تجديدنظر به تأخير افتاده است . در اين صورت نقض حكم و صدور قرار مهر باطلي بر تمام زحمات اصحاب دعوي و تشكيلات قضايي است و رسيدگي به ماهيت بر اساس اشتباه تنها اتلاف وقت و هزينه هاي عمومي را در پي داشته است ( بخش دوم) . و بالاخره در آخرين مرحله بايد به مشكلات ناشي از پيچيدگي دعاوي،كمي تجربه قضات و ضعف دانش قضايي پرداخت ( بخش سوم).

• بخش اول- گردش پرونده هاي ناقص در دادگاهها

بند الف - تشريح مشكل و بررسي آماري دامنه آن

1-قوانين آيين دادرسي شرايطي را براي دادخواستها و درخواستهاي تجديدنظر مقرر نموده است كه بدون رعايت آن ارسال پرونده به دادگاه تجديدنظر اقدامي بي ثمر خواهد بود. براي مثال در جدول زير موارد آمار پرونده هاي ارجاعي و مختومه دادگاه تجديدنظر و ميزان پرونده هاي ناقص كه پس از ارجاع و رعايت نوبت رسيدگي بدون اظهار نظر به دادگاه بدوي اعاده شده است نشان داده مي شود.

• موارد نقص در محاكم تجديدنظر

پرونده هاي كيفري آبان و آذر ماه 83

عدم ثبت درخواست تجديدنظر خواهي ـ آبان به تعداد 5 فقره و آذر16 فقره.

عدم پيوست نمودن دادنامه ابلاغ شده ـ آبان به تعداد 49 فقره و آذر63 فقره.

عدم امضاء تجديدنظر خواه در ذيل دادخواست يا لايحه تجديدنظرخواهي ـ آبان به تعداد 2 فقره و آذر

8 فقره.

در اشخاص حقوقي دليل مديريت ـ آبان 7 و آذر6فقره

عدم الصاق تمبر هزينه دادرسي درخواسته مالي و كسري تمبر و خواسته غير مالي ـ آبان 36 و آذر 35

فقره.

عدم الصاق تمبر تعاون و مالياتي توسط وكلاي طرفين ـ آبان 65 و آذر 35 فقره.

در ستون تجديدنظر خواه يا تجديدنظر خوانده يك اسم قيد و كلمه ( و غير) را ذكر و يا اسم ذكر و كلمه ( شركاء) را قيد مي نمايند ـ آبان يك فقره.

اوراق تجديدنظر خواهي و ضمائم ناقص است ـ آبان

36و آذر 41 فقره.

دادنامه تجديدنظر خواسته به جاي وكيل كه نه عزل شده ونه استعفا داده به موكل ابلاغ مي شود.

(واخواهي) پرونده موضوع اعتراض به دادنامه واخواسته جهت تجديدنظر خواهي به محاكم تجديدنظر ارسال مي شود ـ آبان 10 و آذر 16 فقره.

پرونده مربوط به واخواهي به تجديدنظر ارسال مي شود و پرونده اصلي ضميمه نمي باشد ـ آبان 13

و آذر 19 فقره.

تجديدنظر خواهي خارج از مهلت تقديم مي شود ـ آبان 24 و آذر 20 فقره.

عدم الصاق تمبر هزينه دادرسي ـ آبان 10 و آذر4 فقره.

دادنامه تجديدنظر خواسته يا اخطار تبادل لوايح به نشاني قديم ارسال مي شود ـ آذر 3فقره.

اعتراض به گواهي حصرو وراثت به دادگاه تجديدنظر ارسال مي شود.

تجديدنظر خواهي خارج از مهلت تقديم مي شود اعلام معذوريت مي شود و بدون اظهارنظر به دادگاه تجديدنظر ارسال مي شود ـ آبان 7 و آذر 5 فقره.

تجديدنظر خواهي از آراء قطعي ـ آبان 5 و آذر 5فقره.

راي قطعي در دادگاه تجديدنظر صادر مي شود چنانچه اعاده دادرسي يا اعتراض ثالث به دادگاه بدوي داده شود نبايستي به آن رسيدگي كند بلكه مي بايد با صدور قرار عدم صلاحيت به دادگاه تجديد ارسال شود.

در پرونده هايي بالعكس چون ميزان خواسته در دعوي اصلي قابل بازنگري و تجديدنظر نبوده و يا دادگاه تجديدنظر بدون ورود در ماهيت دعوي اتخاذ تصميم نموده و در همان مرحله نخستين به مرحله قطعيت رسيده است اينگونه پرونده ها را نبايستي قرار عدم صلاحيت به صلاحيت رسيدگي دادگاه تجديدنظر صادر نمايد ـ آبان2 و آذر 6 فقره.

تجديدنظر خواه در مرحله بدوي در امر كيفري برائت حاصل مي نمايد،ليكن در امر حقوقي نسبت به موضوع محكوم مي شود بايستي حتما دادخواست و لايحه تقديم كند تمبر هزينه دادرسي معادل 3درصد ارزش محكوم به يا خواسته ابطال شود ـ آبان يك فقره. پرونده ها بدون برگ شماري و بصورت اوراق واصل مي گردد ـ آبان 8 فقره.

اغلب مستندات دعوي بدون مهر برابر اصل ارسال مي شود ـ آبان 2 و آذر يك فقره.

واخواهي تجديدنظرخواهي تلقي مي كنند ـ آبان 27و آذر 17فقره. اعتراض خارج از مهلت مقرر قانوني در امر كيفري ماده 245 ق.آ.د.ك ـ آبان 15فقره و آذر20فقره. اشتباه در تشخيص اينكه رأي قطعي يا غيرقطعي است مثل ديه كمتر از خمس ديه ـ آبان 5 و آذر يك فقره.

اشتباه در تشخيص مرجع اعتراض مثل آدم ربايي يا دادسرا كه اعتراض به قرار بازداشت را به تجديدنظر ارسال مي دارند ـ آبان 81 و آذر 6 فقره.

عدم رعايت مقررات در مورد غيابي يا حضوري ( رأي غيابي حضوري اعلام مي شود كه قواعد حقوقي را در كيفري منظور مي نمايند) ـ آذر 4 فقره.

رفع ابهام و ارشاد قضايي ـ آبان 8 و آذر 8 فقره.

عدم اظهار نظر قاضي اجراي احكام در مورد سوابق زنداني ـ آبان تعداد 5 فقره.

عدم اتخاذ تصميم در مورد بعضي از طرفين (متهمين) ـ آبان 4 و آذر 7 فقره.

ارجاع به شعبه ديگر بلحاظ سبق سابقه ـ آبان تعداد يك فقره.

عدم تايپ دادنامه بدوي ـ آبان يك و آذر6 فقره.

اعاده پرونده جهت رفع نقص از ناحيه مدير دفتر شعبه ـ آبان 6 فقره.

عدم ثبت رضايت نامه ـ آذر تعداد يك فقره.

ارسال پرونده بدون دستور مقام قضايي ـ آذر تعداد3 فقره.

جمع كل آبان ماه 384 و جمع كل آذرماه تعداد 347

فقره است. آمار وارده آبان ماه سال 83 كيفري تعداد2310 فقره بوده است كه موارد نقص آن 384فقره يعني 62/16% بوده است.

آمار وارده آذر ماده 83 كيفري تعداد 2762 فقره بوده و موارد نقص آن تعداد 347 فقره يعني 56/12% بوده است.

• موارد نقص در محاكم تجديدنظر

پرونده هاي حقوقي آبان و آذر ماه 83

عدم ثبت درخواست تجديدنظر خواهي ـ آبان4 و آذر10فقره.

عدم پيوست نمودن دادنامه ابلاغ شده ـ آبان32 و آذر 24 فقره.

عدم امضاء تجديدنظر خواه در ذيل دادخواست يا لايحه تجديدنظرخواهي ـ آبان 4 و آذر 5 فقره.

در اشخاص حقوقي دليل مديريت ـ آبان 10 و آذر 7 فقره.

عدم الصاق تمبر هزينه دادرسي درخواسته مالي و كسري تمبر و خواسته غير مالي ـ آبان 48 و آذر 69فقره.

عدم الصاق تمبر تعاون و مالياتي توسط وكلاي طرفين ـ آبان 13 و آذر15 فقره.

در ستون تجديدنظر خواه يا تجديدنظر خوانده يك اسم قيد و كلمه ( و غير) را ذكر و يا اسم ذكر و كلمه ( شركاء) را قيد مي نمايند ـ آبان 3 و آذر يك فقره.

اوراق تجديدنظر خواهي و ضمائم ناقص است ـ آبان13 و آذر 22فقره.

در پاسخ تبادل لوايح (اعمال ماده 346) تجديدنظر خوانده به اصل راي معترض بوده و ايرادات متعددي مي گيرد ـ آبان 2 و آذر.3

دادنامه تجديدنظر خواسته به جاي وكيل كه نه عزل شده و نه استعفا داده به موكل ابلاغ مي شود ـ آبان تعداد يك فقره.

در اجراي ماده 346 قانون آيين دادرسي مدني اخطاريه تجديدنظر خوانده وفق ماده 79 قانون آيين دادرسي مدني ابلاغ قانوني مي شود با مخاطب شناسائي نشود بدون آگهي ماده 73 به محاكم تجديدنظر ارسال مي شود ـ آبان 7 فقره و آذر 15 فقره.

در اجراي ماده 346 نسخه ثاني دادخواست و ضمائم تجديدنظر خواهي براي وكيل تجديد نظر خوانده ارسال مي شود كه در اين مرحله و كالتنامه از وكيل مرقوم ارائه نشده است و سمت قانوني در دعوي ندارد ـ آبان 8 و آذر9فقره.

عدم پيوست كردن دادخواست تجديدنظر در موارد حقوقي قضيه يا عدم پيوست نمودن لايحه، متعاقبا لايحه تقديم خواهد شد چون تهيه لايحه تكميلي مستلزم مشاوره با وكيل دادگستري مي باشد ـ آبان11

و آذر 8فقره.

(واخواهي) پرونده موضوع اعتراض به دادنامه واخواسته جهت تجديدنظر خواهي به محاكم تجديدنظر خواهي به محاكم تجديدنظر ارسال مي شود ـ آبان 17و آذر 8 فقره.

پرونده مربوط به واخواهي به تجديدنظر ارسال مي شود و پرونده اصلي ضميمه نمي باشد ـ آبان 6 و آذر5فقره.

تجديدنظر خواهي خارج از مهلت تقديم مي شود ـ آبان 22 و آذر 19فقره.

عدم الصاق تمبر هزينه دادرسي در مرحله تجديدنظر 3درصد ارزش محكوم به يا خواسته و رقم تمبر و ساير موارد در اخطاريه رفع نقص ذكر مي شود ـ آبان 20و آذر16فقره.

دادنامه تجديدنظر خواسته يا اخطاريه تبادل لوايح به نشاني قديم ارسال مي شود ـ آبان 11 و آذر2فقره.

اعتراض به گواهي حصر وراثت به دادگاه تجديدنظر ارسال مي شود.

تجديدنظر خواهي خارج از مهلت تقديم مي شود اعلام معذوريت مي شود و بدون اظهار نظر به دادگاه تجديدنظر ارسال مي شود ـ آبان 6 و آذر22 فقره.

راي در دادگاه بدوي قطعي است بند الف ماده 331 قانون آيين دادرسي مدني يا خواسته مقوم به سه ميليون يا كمتر است ـ آبان يك و آذر22فقره.

راي قطعي در دادگاه تجديدظر صادر مي شود چنانچه اعاده دادرسي يا اعتراض ثالث به دادگاه بدوي داده شود نبايستي به آن رسيدگي كند بلكه مي بايد با صدور قرار عدم صلاحيت به دادگاه تجديدنظر ارسال شود ـ آذر فقره.

تجديدنظر خواه در مرحله بدوي در امر كيفري برائت حاصل مي نمايد، ليكن در امر حقوقي نسبت به موضوع محكوم مي شود بايستي حتما دادخواست و لايحه تقديم كند تمبر هزينه دادرسي معادل 3درصد ارزش محكوم به يا خواسته ابطال شود.

پرونده ها بدون برگ شماري و به صورت اوراق واصل مي گردد ـ آبان 3 و آذر5 فقره.

اغلب مستندات دعوي بدون مهر برابر اصل ارسال مي شود ـ آبان 4 و آذر27 فقره.

واخواهي تجديدنظر خواهي تلقي مي كنند ـ آبان 8 و آذر 14 فقره.

اشتباه در تشخيص مرجع اعتراض مثل آدم ربائي يا دادسرا كه اعتراض به قرار بازداشت را با تجديدنظر ارسال مي دارند.

عدم رعايت مقررات در مورد غيابي يا حضوري (رأي غيابي حضوري اعلام مي شود كه قواعد حقوقي را در كيفري منظور مي نمايند.) ـ آبان يك و آذر 2فقره.

رفع ابهام و ارشاد قضايي ـ آبان 4 و آذر يك فقره.

عدم اظهار نظر قاضي اجراي احكام در مورد سوابق زنداني ـ آذر 5فقره.

عدم اتخاذ تصميم در مورد بعضي از طرفين (متهمين)

آبان 2فقره.

ارجاع به شعبه ديگر بلحاظ سيق سابقه ـ آبان يك فقره.

عدم تايپ دادنامه بدوي.

اعاده پرونده جهت رفع نقص از ناحيه مدير دفتر شعبه

ـ آبان يك فقره.

جمع كل آبان ماه تعداد280 فقره و آذر ماه تعداد302

بوده است.

آمار وارده آبانماه 83 حقوقي تعداد3040 فقره و موارد نقص تعداد302 فقره يعني 21/9% بوده است. آمار آذر ماه 83 حقوقي تعداد3403فقره و موارد نقص تعداد302 فقره يعني 87/8% بوده است.

بررسي نوع نواقص مذكور در جداول فوق نقاط ضعف كار دفاتر دادگاهها را آشكار مي كند . براي مثال مشكلات ناشي از ابطال تمبر و هزينه دادرسي و تمبر وكالت نامه و ضميمه نشدن دادنامه ابلاغ شده كه براي احراز رعايت مواعد قانوني تجديدنظر خواهي ضروري است رايجترين نقايص پرونده تلقي مي شود. بنابراين در ارائه راه حلها اين امر بايد مد نظر قرار گيرد.

1- عدم توجه به تقديم دادخواست يا درخواست تجديدنظرخواهي در خارج از مهلتهاي مقرر از علل مهم گردش بي دليل پرونده بين دادگاه بدوي و دادگاه تجديدنظر است . بررسي آمارها نشان مي دهد تعداد قابل توجهي از پرونده ها بايد به صدور قرار در مرحله بدوي رد مي شود لكن دفاتر به اين مسأله توجه كافي نداشته و با ارسال آن به دادگاه تجديدنظر، تعيين تكليف پرونده به مدت حداقل دو ماه به تأخير مي افتد.

2- بررسي آمار ديگري كه از چند شعبه به عنوان نمونه جمع آوري شده است، گروه ديگري از پرونده هاي سرگردان را نشان مي دهد كه البته ناشي از اشتباهات كادر اداري و قضايي نيست بلكه بي اطلاعي اصحاب دعوي از مقررات آيين دادرسي و تجديدنظر خواهي از آراء قطعي و غير قابل تجديدنظر علت اصلي آن است. براي مثال از 368 فقره پرونده منتهي به نقض راي در شعب 38،31،13،25،28،15 دادگاه تجديدنظر استان تهران در ماههاي ارديبهشت، خرداد و مهر 1383 حدود 28 پرونده با صدور قرار عدم استماع دعوي تجديدنظر خواهي و جهت قطعيت و قابل تجديدنظر نبودن آراء رد شده است. اين نوع پرونده ها تعيين تكليف فوري و خروج از گردش را اقتضا دارد كه مداخله دادگاه تجديدنظر را براي رد تجديدنظر خواهي ايجاب مي نمايد. بي ترديد دادگاه تجديدنظر بايد قرار رد دعواي تجديدنظرخواهي را در اين موارد صادر كند لكن اتخاذ تدابيري براي عدم توقف طولاني اين پرونده ها در دادگاه تجديدنظر و اعاده آن با صدور قرار ظرف 48 ساعت از تاريخ ورود به دادگاه تجديدنظر ضروري است كه به زودي به آن پرداخته مي شود.

3- قسمتي از مشكلات مربوط به توقف پرونده در دادگاه يا اعاده آن براي رفع نقص از نحوه تنظيم و فيزيك پرونده ناشي مي شود . اين مشكل بارها مورد تأكيد دست اندركاران قرار گرفته است. شكل ظاهري پرونده ها و اندازه اوراق و نحوه دوخته شدن آنها به هم اجازه نظارت اداري و قضايي را به كاركنان اداري و كادر قضايي نمي دهد. اوراق دادخواست و برگه هاي صورتمجلس و دادنامه ها بايد در قالب كاغذA4 قرار گيرند تا مرتب كردن پرونده ميسر شود. تمبري كه با تأخير بر روي اوراق مختلف الصاق شده است در هر قسمت از يك پرونده 200 صفحه اي يا چند جلدي ممكن است يافت شود. دادنامه ابلاغ شده ممكن است در صفحات نخستين قرار گيرد.

فتوكپي از اوراق پرونده باعث به هم خوردن آن مي شود. اساسا مطالعه برخي اوراق جز با پاره كردن آنها و يا باز كردن كل پرونده ممكن نيست زيرا به علت بزرگي برخي از اوراق تا زدن آن اجتناب ناپذير است و غالبا به همان نحو سنجاق شده است. لوايح در هر اندازه اي اخذ و به آن اضافه مي شود . نوشتن در پشت اوراق قاضي را مجبور مي نمايد پرونده را به جهت مختلف بگرداند . در مواردي هنگام دوختن اوراق به هم بخشي از لوايح از بين مي رود . اين آشفتگي خستگي افراد را به دنبال دارد و از دقت كار مي كاهد . ورق زدن تمام پرونده براي پيدا كردن لوايح مهم يا غفلت از ملاحظه صورتجلسه نخستين جلسه دادگاه براي اطلاع از تغيير يا افزايش و كاهش خواسته يا ايرادات مطروحه از اين قبيل مشكلات است. همين امور ريشه بعضي اشتباهات قضايي منتهي به نقض در مراجع تجديدنظر خواهد بود.

بند ب - راه حلها

بخش مهمي از مشكلات مذكور ناشي از فقدان نيروي انساني ماهر است و راه حلهاي پيشنهادي به طور عمده بر مديريت استفاده از تعداد محدود نيروهاي كار آمد به طور متمركز براي نظارت كاركرد بقيه نيروها است.

در مورد حذف پرونده هاي ناقص از پرونده هاي در گردش نصب دو فيلتر پيشنهاد مي شود:

1- به محض ورود پرونده به دادگاه تجديدنظر و بدون ارجاع آن به شعبات گروه متشكل از كارشناسان تمام 200 الي 300 پرونده روزانه را از حيث نواقص موجود در جدول بررسي و در صورت وجود نقص با تذكر لازم موضوع را به دفاتر دادگاه بدوي اعلام تا پس از اقدامات قانوني لازم براي رفع نقص، پرونده به دادگاه تجديدنظر ارسال گردد. در صورتي كه امر اعاده پرونده و قضايي تلقي و مداخله قضات تجديدنظر در صدور دستور اعاده ضروري فرض شود پيشنهاد مي شود شعبه يا شعبي با عنوان شعبه رسيدگي به امور فوري پرونده هاي ناقص يا تجديدنظر خواهي از آراء قطعي را ظرف مدت حداكثر 48 ساعت تعيين تكليف و اعاده نمايند.

2- قبل از وصول پرونده به دادگاه تجديدنظر نيز فيلتر ديگري تعبيه شود به اين ترتيب كه با تهيه چك ليستهايي رعايت مقررات قانوني در پرونده توسط گروهي از كاركنان خبره دفتري با درج اسم و مشخصات كامل كنترل و تنها پس از اطمينان از اينكه پرونده فاقد نواقص اشاره شده در جداول شماره 2 و 3 است نسبت به ارسال آن به دادگاه اقدام شود. به نظر مي رسد با 6 ماه كنترل پيوسته و استفاده به جا از ابزار تنبيه و تشويق مسئله ريشه كن خواهد شد . نمونه چك ليست كه با كسب نظر همكاران قابل اصلاح و تكميل است به شرح زير است.

•كلاسه پرونده

•مسؤول برگ شماري...( نام - نام خانوادگي - سمت مهر حاوي نام و نام خانوادگي و سمت يا شماره پرسنلي )

•مشخصات دادنامه

•تاريخ ثبت دادخواست / در خواست تجديدنظر روز... ماه ... سال

•شماره ثبت دادخواست تجديدنظر

•تجديدنظر خواه/ خواهان 1.... 2.... 3...

•تجديدنظر خوانده/خواندگان1....2.... 3...

•وكيل يا نماينده قانوني

دليل نمايندگي...برگ شماري پرونده تمبر وكالتنامه مرحله تجديدنظر به موجب گواهي رايانه اي شماره... به مبلغ... الصاق شده است .

• نوع ابلاغ : انتشار آگهي / واقعي / خادم يا بستگان / ابلاغ به وكيل با احراز حق مداخله در مرحله تجديدنظر / الصاق

• تجديدنظر خواندگان ...

• تجديدنظر خواهي در وقت / خارج وقت / پذيرش عذرموجه به موجب قرار شماره... مورخ دادگاه به شرح... صفحه... پرونده

• هزينه دادرسي - دعواي غير مالي / مالي از قرار... بر اساس برگ محاسبه رايانه اي به ميزان... الصاق گرديد

• دعواي اعسار به موجب دادنامه شماره... برگ شماره ... پرونده پذيرفته شده است .

• تعداد... برگ لايحه تجديدنظر خواهي ضميمه است.

با كنترل مستمر اين فرمها كه حتما بايد مشخصات كامل كارمندان تنظيم كننده با مهرهاي از پيش تهيه شده (همانند آنچه در اداره ابلاغ دادگستري استان تهران به خوبي در جريان است) در آن درج شود نحوه انجام وظايف كارمندان مذكور توسط واحد ارزشيابي استان بررسي و توصيه هاي لازم با تكيه بر اهرمهاي تشويق و تنبيه براي اصلاح امور دفاتر به عمل مي آيد.

3- مشكل مهم هزينه دادرسي و تمبر مالياتي وكالتنامه حسب بررسي و مذاكرات به عمل آمده با متخصصان اتوماسيون (مكانيزه كردن) تشكيلات قضايي با تهيه نرم افزار محاسبه هزينه ها و ارسال به تمام دادگستريهايي كه لااقل مجهز به يك دستگاه رايانه هستند قابل حل است. به نظر مي رسد تا مكانيزه كردن كامل كارهاي اداري و آيين دادرسي با هزينه كم اين مشكل يك بار براي هميشه قابل حل باشد بديهي است هر پرونده بايد شامل يك برگ رايانه اي محاسبه هزينه دادرسي و تمبر وكالت باشد.

4- يكي ديگر از راههاي نظارت شكل گيري پرونده هاي ناقص ادامه روند آمار گيري تفصيلي از فراواني اشتباهات كادر دفتري و انجام بازرسي هاي مستمر و هدفمند وتهيه گزارش از تلاشهاي آنان براي كاهش اشتباهات است. آمار كور و رايج كه در تعداد وارده و مختومه خلاصه مي شود فايده مهمي در بر ندارد . دادگاه تجديدنظر تهران اين نوع بازرسي و تذكر به دفاتر را از مدتها پيش آغاز و در پايان هر ماه ليستي از نواقص را كه بايد تا بازرسي بعدي رفع شودبطور كتبي به مدير شعبه تحويل مي دهد و رفع نواقص را تا بازرسي بعدي درخواست مي كند كه اين اقدام نتايج مثبتي را در بر داشته است.

5- در خصوص با شكل ظاهري پرونده تغيير در شكل، رنگ و اندازه اوراق و فرمهاي مخصوص مثل برگهاي دادخواست به دادگاه نخستين و تجديدنظر به نحوي كه صحافي ونيز دسترسي به اطلاعات را آسان كند تاكيد مي شود و براي نمونه پيشنهادهاي برخي از همكاران قضايي براي اين فرمها در ضمائم آورده شده است (ضميمه شماره 1 الي 11 ). جلوگيري از درج مطالب در پشت اوراق مهم پرونده اثر قابل توجهي در تسهيل مطالعه آن دارد . به علاوه اختصاص رنگ مخصوص به دادنامه هاي محاكم بدوي، تجديدنظر و ديوانعالي كشور و ديوان عدالت اداري و بالاخره شوراهاي حل اختلاف نيز در نظم دادن به پرونده اهميت دارد . سرو سامان دادن به لوايح اصحاب دعوا و تهيه فرم مخصوص لايحه در اندازه كاغذ A4 به بخش مهمي از نا بساماني هاي ظاهري پرونده نيز پايان خواهد داد.

6- تهيه دستور العملي كه جامع شرح وظايف متصديان امور اداري و توصيه هاي موضوع بخش نامه هاي قوه قضاييه باشد در قالب كتابچه راهنماي متصديان امور دفتري ضرورت دارد. اين دستورالعمل مراحل مختلف آماده كردن يك پرونده قالب استفاده د ردادگاه را به زبان ساده بيان خواهد كرد.

پيوست:1ـ Law s delayعنون اثري است كه توسط دانشگاه ماستريخت منتشر و به ابعاد مساله در ممالك اروپاي غربي پرداخته است.

براي مشاهده جدول آمار عملكرد اينجا را كليك كنيد

در شماره قبل ماهنامه مطلبي با عنوان جرايم اينترنتي يا سايبري ارائه شد. اكنون در ادامه اين بحث و در اين قسمت به جاي پرداختن به چند مطلب از شاخه هاي مختلف رشته حقوق و جرايم سايبري ، يكي از خدمات اينترنت به طور خاص و فضاي سايبري به طور عام را با رويكرد با مسائل جزايي، پيشگيري و فني معرفي مي كنيم و زمينه اي را براي ورود خوانندگان محترم و قضات به مباحث عملي در كنار مطالب تئوري فراهم مي آوريم. اين مقاله به قلم محمد حسن دزياني نوشته شده است.

• پست الكترونيك

پست الكترونيك را مي توان از سه منظر يا ديدگاه مورد بحث قرار داد. نخستين جنبه كه بر دو جنبه يا ديدگاه ديگر اثر فراوان دارد جنبه يا ديدگاه فني است قطعا شناخت فني يك خدمت، وسيله، واسط و... در درك حقوقي و جزايي پديده هاي ناشي از آن ... بيشترين اثر را دارد . جنبه ديگر، جنبه جزايي و در آخر جنبه سوم، جنبه حقوقي پست الكترونيك است . در اين مقاله فقط براي طرح بحث و فراهم آوردن زمينه ورود براي خدمت نكات كلي را عنوان و تفصيل آن را به متون تفصيلي واگذار مي كنم.

الف - جنبه فني

براي شناخت ابتدايي پست الكترونيك از جنبه فني، پرداختن به چند نكته لازم به نظر مي رسد: مكان، اهميت ، روش كار و ...

1- امكان:

پست الكترونيك يا به طور رايگان توسط برخي موتورهاي جستجو ارائه مي شود يا با پرداخت هزينه قابل دسترس است. موتورهاي جستجو مانند ياهو و گوگل به طور رايگان اين خدمت را ارائه مي كنند و حجم قابل توجهي را در اختيار كار برقرار مي دهند. ياهو به تبعيت از وعده و وعيدهاي گوگل اخيرا حجم پست الكترونيك را افزايش داده و تا 250 مگا بايت فضا در اختيار كار برگذاشته است. دركنار ياهو و گوگل برخي مراجع ديگر مانند هات ميل ، اوت لوك و ... خدمات پست الكترونيك را ارائه مي كنند . برخي سازمانها ي دولتي و بخش خصوصي به تبع سايت يا مركز مرور خود، خدمات پست الكترونيك به هر كارمند خود واگذار مي كنند كه البته بيشتر كاربرد اداري دارد كه در بكارگيري آن بايد دقت بيشتري كردو برخي دهندگان خدمات اينترنت (ISP) نيز بر اساس اكانت واگذاري به كاربر، خدمات پست الكترونيك ارائه مي كنند كه البته هزينه آن همراه با اكانت كلي كاربري محاسبه مي شود.تفاوت مراجع ياد شده در نوع كاربري، هزينه اقتصادي، امنيت كاربري و ... است . طبعا با بالا رفتن ميزان حساسيت فعاليت كاربر، توجه به مرجع دريافت كننده خدمت پست الكترونيك بايد بيشتر شود.

2- اهميت:

در خصوص اهميت پست الكترونيك از جنبه غير حقوقي مي توان گفت كاربري اين خدمت نسبت به پست معمولي ارزان تر ، سريع تر و تا حد زيادي مطمئن تر مي باشد . پست يك نامه علاوه بر زماني كه ارسال و دريافت آن مي طلبد مستلزم هزينه هاي بعضا قابل توجه و زياد است اما پست الكترونيك چنين نيست. در نظر بگيريد اگر با مثالي بخواهيم تفاوت اين دو نوع ارسال و دريافت پيام را تبيين كنيم مي توانيم بگوييم اگر يك نامه معمولي حدود پانصد تومان هزينه در برداشته باشد ارسال يك نامه الكترونيكي حدود پنجاه تومان هزينه دارد و از لحاظ ارسال و دريافت (بعد زماني) اگر يك نامه بدون بروز حوادث و بلاياي طبيعي و غير طبيعي 2 يا 3 روزه به دست مخاطب و گيرنده مي رسد پست الكترونيك به محض ارسال يا با چند ثانيه تأخير توسط دريافت كننده قابل دريافت و قابل مرور است.

اما اين بعد سرعت ارزاني ما را متوجه امر ديگري مي كند و آن امنيت است . خدمات رايگان در درگيري امنيتي بيشتر در فضاي سايبر دارند زيرا انواع اسپيم (پيام ناخواسته)، نفوذ گري و ... آنها را در معرفي تهديد و خطر قرار مي دهند. پزشكي كه براي اعمال جراحي مهم منتظر پست الكترونيك است، نبايد خدمات ايميل خود را از يك مرجع رايگان عام مانند ياهو و ... دريافت كند چرا كه اين امر مشكلات زيادي را بر دارد. همچنين براي تنظيم جلسات كاري مهم و ... بايد به اين مهم توجه داشت.

اما اهميت پست الكترونيك از جنبه حقوقي بسيار زياد و چشمگير است . حقوقدانان به اين خدمت اينترنتي بعنوان يك ابزار كار يا موضوع كشف علمي جرايم سايبري، جرايم سايبري (جزاي اختصاصي)، تحقيقات جنايي (مقدماتي) جرايم سايبري و پيشگيري نگاه مي كنند. دركنار اهميت فوق العاده جزايي، از نظر حقوقي در بحث عقود و تعهدات حقوق بين الملل خصوصي، تجارت الكترونيك و بانكداري الكترونيك پست الكترونيك واجد اهميت زيادي است. در ادامه همين نوشتار به طور خلاصه به اين مطالب اشاره خواهيم كرد.

3- باز كردن:

براي باز كردن يك پست الكترونيك در موتور جستجويي مانند ياهو بايد روي نمادي يا آيكون پست الكترونيك ( ايميل) در صفحه اصلي اين موتور جستجو كليك كرد. پس از باز شدن صفحه پست الكترونيك سه حالت مشاهده مي شود دو مورد مستلزم پرداخت هزينه و يك مورد رايگان (Free) است .

روي مورد رايگان كليك كنيد صفحه اي باز مي شود كه حاوي پاره اي اطلاعات درخواستي از شما براي باز كردن يك حساب براي شمااست. لزومي ندارد همه سؤالات اطلاعات درست و منطبق با واقع باشد اما اگر درست باشد بهتر است ( استثناء : افراد نظامي،افراد داراي شغل مهم، كساني كه به هر دليلي قصد ناشناس ماندن دارندو البته خلافكاران). معمولا اطلاعات درخواستي شامل اسم ، فاميل ، اسم مدرسه ، اسم سگ يا گربه در صورت وجود، تاريخ تولد ، كد كشور ( اين يك را با اعداد غيردقيق مانند 1،2،3،4 و ... پر كرد)، انتخاب موضوعات مورد علاقه جهت دريافت مطالب و ... مي باشد. در انتخاب موضوعات مورد علاقه و نيز اينكه دوست داريد آدرس شما در اختيار ديگران قرار گيرد يا خير، دقت كنيد . علت دقت به اين نكات ، دوري از اسم ، اجتناب از نفوذ افراد ناشناس،پرشدن ايميل به صورت ناخواسته و با مطالب نامربوط و ... است . معمولا براي انتخاب آدرس ، اسم به علاوه علامت ا ت ساين و ياهو دات كام ذكر مي شود اسم نبايد از اسامي شايع يا قبلا استفاده شده باشد. از انتخاب اسامي ساده بپرهيزيد و سعي كنيد اسم تركيبي از حروف و علايم يا اعداد باشد . طبعا ياهو در صورت تكراري بودن اسم يا وجود برخي نمادها آن را نمي پذيرد.

با اتمام كار و پذيرش شمادر ياهو، پست الكترونيكي از طرف ياهو مبني داير بر خوش آمد گويي و اينكه داراي پست الكترونيك شده ايد دريافت خواهيد كرد. گذر واژه و نام كاربردي خودرا فراموش نكنيد و اگر به حافظه خود اطمينان نداريد اين دو را در جايي يادداشت كنيد. البته خود صفحه آغازين به پست الكترونيك نيز اين امكان را براي شما فراهم مي آورد.

4- مرور پست الكترونيك :

در اينجا نيز مثالي از ياهو مي زنيم . زماني كه آدرس ايميل را در ياهو داشته باشيد يا به اصطلاح ثبت شده باشيد ، با كليك روي نماد پست الكترونيكي در صفحه آغازين ياهو مي توانيد به صفحه ايميل وارد شويد و سپس با ورود گذر واژه و نام كاربردي و كليك روي قسمت مربوط به صفحه پست الكترونيك خود وارد شويد براي مرور نامه ها و پيام ها از چك ميل استفاده كنيد يا روي اعداد نشانگر پيامهاي ارسالي براي شما كليك كنيد. براي ديدن هرنامه يا پيام روي آن كليك كنيد و پس از مرور آن را ببنديد(back). مي توانيد در صورت نياز از آرشيو براي نگهداري متن و از آدرس بوك براي نگاهداري آدرس ها استفاده كنيد.

براي ارسال ايميل از compose و براي پاسخ به فردي كه از او نامه اي دريافت كرديد از reply و براي ارسال متن به ديگريان از خود وارد استفاده كنيد. در صورت نياز مي توانيد فايلهايي را به متن نامه خود پيوست كنيد.

همواره به خاطر داشته باشيد پس از اتمام كار با صفحه اي ميل خود آن را ببنديد (sign out). باز گذاشتن اين صفحه به معناي باز بودن در به روي هر ناشناس و غريبه است و امكان مرور نامه هاي شما وجود خواهد داشت.لزوم بستن ايميل (فقط از طريق sign out) جزء نكات امنيت اينترنت و سيستم است كه بايد نسبت به آن دقت كنيد.

5- توصيه هاي فني:

قبل از ورود به مباحث جزايي و حقوقي بد نيست نكات فني را متذكر شويم چرا كه در با مباحث جزايي و حقوقي مرتبط است و اهميت زيادي دارد. روي ديگر سكه توصيه هاي فني، مسائل كشف علمي و پيشگيري جرايم سايبر و ... قرار دارد. عدم دقت به برخي مسائل فني گاه موجب تحقق مسؤوليت كيفري و ... است.

• از باز كردن موارد مشهور به بالك (balk)، فايلهاي داراي پسوند اگزه (exe) و پيامهاي ناشناس بپرهيزيد علت اين امر نيز مشخص است يا در معرض پيام ناخواسته قرار خواهيد گرفت يا به ويروس مبتلا خواهيد شد يا آدرس شما براي مجرمان سايبري مشخص خواهد شد.

• هرگز به پيام ها و نامه هاي الكترونيك حاوي فحاشي، تهديد، سؤالات مبهم و ... پاسخ ندهيد (reply) . با اينكار آدرس و مشخصات كاربري خود را افشا مي كنيد يا اينكه هكرهايي كه بدنبال عصباني كردن ديگران هستند موفق به عصباني كردن شما مي شوند يا انيكه از هويت شما آگاه خواهند شد و...

• نامه ها يا پيام هاي الكترونيك كه دريافت مي كنيد حتي الامكان براي ديگران ارسال نكنيد (foreward)، هيچگاه از نقص امنيتي دريافت كنندگان بعدي آگاهي درستي نداريد مسيرهاي ناشناخته و مشكوكي نيز وجود دارند كه خطرات زيادي براي شما و ديگران ايجاد مي كنند . ارسال به ديگران بايد حتي الامكان بصورت موارد معدود و نادر صورت گيرد و ...

• براي پيگيري فرستنده برخي سايتها مانند (tracert) و ... وجود دارند كه آدرس و مسير ارسال پيام را مشخص مي كنند البته اين امكان هميشه وجود ندارد و فقط برخي مواقع ميسر است. اگر نتوانستيد آدرس فرستنده را پيگيري كنيد مستقيما به شناسايي فرستنده اقدام نكنيد بلكه از تهيه كننده خدمات (IPS) خود يا مسئول سرور سايت محل كارتان كمك بگيريد.

• ايميل خود را بي مورد به افراد ندهيد گاه افراد غير لازم آدرس ايميل را دريافت مي كنند .در صورت لزوم بسته به مورد و موضوع ارتباط از ايميل اداري ، سازماني يا شخصي خود استفاده كنيد و آدرس را حسب موضوع بدهيد. به سايتهاي ناشناس و نيز سايتهاي كه به شغل يا فعاليت حرفه اي شما ربطي ندارند يا شناخت دقيق از آن نداريد ، آدرس ايميل خود را ندهيد.

• وقتي به سايتي مي رويد كه آدرس ايميل يا نام كاربري و گذر واژه از شما مي خواهد نخستين كار اجتناب از دادن آدرس يا دادن اطلاعات است اگر سايت معتبري است جوانب كار را بررسي و سپس اقدام به دادن آدرس ايميل و ... كنيد. از پاسخ به نامه ها يا سايتهايي كه آدرس ايميل شما را براي كنترل انطباق يا عدم انطباق آدرس كنوني با آدرس موجود در پايگاه داده بپزهيزيد . چرا كه اين عمل مقدمه نفوذ، كلاهبرداري،مزاحمت و ... مي باشد.

• در خصوص بانوان و كودكان بايد دقت بيشتري كرد. آدرس ايميل برخي بانوان كه براي ديدار از سايتهاي به ظاهرخوب داده شده بعدا بصورت دفترچه حاوي اسامي زنان روسپي و ... استفاده شده يا اينكه اين بانوان را در معرفي دريافت نامه هاي حاوي فحاشي، تصاوير پورنوگرافيك و ... قرار داده است كودكان نيز در معرفي قاچاقچيان كودك، پورنوگرافرها و ... هستند. به اين نكات از نظر آسيب شناسي بسيار دقت كنيد.

• در خصوص افراد نظامي وامنيتي بايد گفت اين افراد معمولا ايميل ندارند يا اينكه نبايد داشته باشند و اگر داراي ايميل باشند آدرس ايميل و مشخصات، كاذب است و بايد دقت لازم در خصوص اين افراد شود و بعضا برخوردهاي حفاظتي براي جلوگيري از سوء استفاده يا كوتاهي افراد ياد شده صورت گيرد .

• اگر علاقمند به سرزدن به سايتهاي مختلف هستيد يا مبتلا به كار شما است از دو يا چند ايميل استفاده كنيد يعني چند ايميل درست و بسته به مورد از آدرس ايميل هاي متنوع استفاده كنيد . پرهيز از اين كار شما را در معرض انواع پيام ناخواسته، حجم بالاي مطالب مستهجن، حملات هكري و ... قرار مي دهد . فايده ديگر داشتن چند ايميل اين است كه: به هنگام كشف علمي جرايم سايبري و نيز تحقيقات مقدماتي مطمئن شويد متهم يا مظنون يك ايميل بيشتر نداشته باشد و اگر بيش از يك ايميل دارد حتما آنها را به دقت بررسي كنيد. به ياد داشته باشيد قاچاقچيان، تروريستها و ... داراي چند آدرس ايميل هستند .

• به خاطر داشته باشيد سرزدن به برخي سايتها موجب لو رفتن اطلاعات هويتي شما، شماره هاي كاربري و كدهاي كامپيوتر شما و ... مي شود لو رفتن اين اطلاعات مساوي است با لو رفتن مسيرها و اطلاعات سازماني و شغلي و... سايت علمي يا سايت تجاري و ... معمولا نياز به اطلاعات مهم و هويتي شما ندارد. اگر اطلاعاتي از اين دست را از شما طلب كردند بدوا در مورد آنها بررسي و كنكاش كنيد.

• كودكان و افراد زير 18 سال و بانوان هر گاه با پيام الكترونيك حاوي فحاشي، تصاوير مستهجن و ... روبرو شدند بايد پليس والدين و مقامات مربوطه را مطلع كنند تا برخورد قانوني با آنها صورت گيرد.

• هرگاه با پيام حاوي پيشنهاد كار مبتني بر اين كه شما را سريعا پولداري كند يا در آن از شما شماره حساب خواسته شده نگران حضور كلاهبرداران دسته اندركاران پولشويي باشيد. در اين حال اطلاع به پليس و مقامات قضايي بهترين واكنش است.

• تبليغات و پيام هاي ناخواسته جزء جدا نشدني از ايميل هستند اقلام مربوط به دريافت اين تبليغات را علامت نزنيد يا درصورت لزوم از تهيه كننده خدمات خود بخواهيد آنها را محدود كنند همچنين مي توانند از نسخه جديدتر ويندوز XP، نرم افزار هاي ضد اسپم و ... استفاده كنيد.

• به ياد داشته باشيد به هنگام باز كردن ايميل، برخي تصاوير نه چندان معقول روي هارد و ثبت و دقايع جاي مي گيرد . اگر بعنوان قاضي يا مدير سيستم با اين پديده روبرو شديد اصل را بر برائت بگذريد و در صورت اثبات ورود عمدي كاربر به سايتهاي خلاف اخلاق واكنش نشان دهيد.

• به ياد داشته باشيد مدير سيستم ، تهيه كنندگان خدمات (ISP) و ... امكان مررو پيام هاي شما را دارند.

• برخي قوانين مانند قانون ميهن پرستي آمريكا (پاتريوت) و مقررات مشابه در آمريكا و اروپاروي برخي واژگان حساسند. از بكار بردن واژگان مبهم يا شوخي هاي نادرست بپرهيزيد زيرا دريافت كننده پيام مستقيم آمريكا و اروپا با مزاحمت پليس و نيروهاي ويژه مواجه مي شود بدون اينكه عمل منفي از او سرزده باشد.

گفتني هاي فني بيش از اين موارد است اما اميدوارم با اين حداقل به مشكلات مرسوم در ايميل برنخوريد . در عين حال با ذكر اين مختصر نكات فني مي توان به سراغ بحث جزايي و حقوقي پست الكترونيك رفت.