نقد نگارشي يك راي
چند جمله از چند رأي
محمدرضا خسروي 

اشاره: در روزهاي پاياني مردادماه امسال انجمني برپا شده بود از قضات جوان دادگستري خراسان تا در آن بار ديگر آيين نگارش حقوقي نقل مجلس شود و بار ديگر نكته‌‌هايي نو يافته يا از ياد رفته اين هنر دل و چشم‌نواز، بازگويي شود و صاحب اين قلم با شادماني به خواست مسئولان آموزشي آن سامان پاسخ داد و چنين شد كه هفته‌اي را به گفته خراساني‌ها به جمع مجاوران پيوستم. باري در آن نشست‌ها پس از گفت‌وگوهاي بسياري كه درست‌نويسي را هدف گرفته بود به دوستان و همكاران يادآوري كردم كه بدين گونه اگر در بررسي آرا و در برخورد با احكام با گونه‌هاي خوب يا بد اما چشمگير آن روبه‌رو شدند‏، نسخه‌هايي را نيز براي من بفرستند چرا كه اگر يك رأي بد مجال مطرح شدن مي‌تواند يافت، يك رأي خوب هم بايد بختِ جلوه كردن را بيابد و من در نظر دارم از طرايف آرا و از ظرايف احكام، دفتري بيارايم تا هم رنگ آموزشي خود را بنماياند و هم در قفسه تاريخ نگارش جايي داشته باشد.
اكنون نيز از روزن همين صفحه همان درخواست را با شما نيز درميان مي‌گذارم تا چنانچه با آرا و احكامي از اين گونه برخورد كرديد، از طريق مجله قضاوت مرا نيز بي‌نصيب نگذاريد. با سپاس.
اما بعد - براي نقد نگارش اين شماره بهتر ديدم كه به جاي نقل و نقدِ يك رأي، جمله‌هايي از چند رأي جديدالصدور يا نونوشته را با شما درميان بگذارم كه مي‌گذارم:
در رأيي با تاريخ 30/5/85 از دادگاه عمومي خرم‌دره آمده است: «متهمين عليرغم ابلاغ قانوني، در جلسه دادگاه حاضر نگرديده و دفاع موثري به عمل نياورده‌اند.»
در اين جمله كلمه‌ها و تركيب‌هاي متهمين، عليرغم و نگرديده گونه نگارشي درستي ندارند و من در ديگر نوشته‌هايم به نادرستي آنها اشاره كرده‌ام اما نكته مهم در عبارت ياد شده آن است كه نويسنده رأي، مضاف‌اليه موثر را براي دفاعي آورده است كه هرگز به عمل نيامده است و شما مي‌دانيد كه موثر بودن يا نبودن فرع بر دفاع است و پرسش اين است كه اگر متهمان اصلا حاضر نشده‌اند و دفاعي نكرده‌اند چگونه رئيس دادگاه مي‌تواند آن را به موثر بودن يا نبودن توصيف كند.
به سخن ديگر صفت را براي موصوف موجود مي‌آورند براي چيزي كه نيست صفتي هم نبايد آورد مگر صرفا بيان آرزو باشد. نمونه مي‌آورم: اگر شما بر لب جويي نشسته باشيد و آبي در آن روان باشد مي‌توانيد گفت چه آب زلالي، چه آب گوارايي يا چه آب تندي، ليكن اگر آن جوي كه بر كرانه‌اش جا خوش كرده‌ايد يكسره خشك و خالي از آب باشد فقط مي‌توانيد بگوييد چه جوي خشكي يا مي‌توانيد به ديگران خبر بدهيد كه «جوي آب ندارد» ديگر نمي‌توانيد گفت: جوي آب زلالي ندارد يا جوي آب گوارايي ندارد يا از جوي آب به تندي نمي‌گذرد.
بنابراين نتيجه مي‌گيريم كه ساختمان بيشتر جمله‌ها در آراء دادگاههاي ما كليشه‌اي و قالبي است و من چنين مي‌پندارم كه نويسنده رأي البته در جاهايي ديده است يا شنيده است كه فلان، دفاع موثري به عمل نياورد يا دفاع متهم به شكلي كه به عمل آمده است موثر در مقام نيست. اما رئيس دادگاه از ياد برده است كه در آن گفته‌ها يا نوشته‌ها واژه موثر صفت دفاعي بوده است كه از سوي متهم به عمل آمده است و دفاع به عمل نيامده را هرگز نمي‌توان موثر پنداشت يا بي‌اثر نقل. و نقد جمله‌هاي ديگر را به شماره‌هاي ديگر وامي‌نهيم.